وقتی محصولی به دست مشتری میرسد، پشت آن فقط یک تولیدکننده یا شرکت حملونقل قرار ندارد؛ مجموعهای از تأمینکنندگان، فرایندهای تولید، انبارها، مسیرهای توزیع و جریان اطلاعات باید در زمان مناسب با یکدیگر هماهنگ شوند. این شبکه همان زنجیره تامین است؛ سیستمی که از برنامهریزی و تهیه منابع موردنیاز آغاز میشود و تا تولید، نگهداری، توزیع و تحویل محصول ادامه پیدا میکند. شناخت درست مراحل زنجیره تامین کمک میکند بفهمیم هر محصول چه مسیری را طی میکند، هر بخش چه نقشی دارد و اختلال در یک حلقه چگونه میتواند بخشهای بعدی را تحت تأثیر قرار دهد.
اما شناخت این شبکه فقط به دانستن مسیر حرکت کالا محدود نمیشود. مدیریت زنجیره تامین مشخص میکند تأمین، موجودی، تولید و توزیع چگونه هماهنگ شوند و اگر میخواهید بدانید SCM چیست، باید آن را مجموعه تصمیمها و اقداماتی بدانید که برای برنامهریزی و کنترل همین شبکه انجام میشود.
در ادامه این مقاله از پرشین راک، ابتدا ساختار و اجزای زنجیره را با یک مثال ساده بررسی میکنیم، سپس سراغ مراحل اصلی، جریان کالا و اطلاعات، تفاوت زنجیره تامین و لجستیک و نقش SCM میرویم و در پایان نیز انواع زنجیره تامین و نشانههای یک زنجیره کارآمد یا ناکارآمد را بررسی میکنیم.
زنجیره تأمین چیست و از کجا شروع میشود؟
زنجیره تأمین مجموعهای بههمپیوسته از افراد، سازمانها و فرایندهایی است که از برنامهریزی برای تأمین منابع آغاز میشود و تا تولید، نگهداری، توزیع و تحویل محصول به مشتری ادامه پیدا میکند. بنابراین زنجیره فقط به خرید مواد اولیه محدود نیست؛ تصمیمهایی مثل میزان تولید، سطح موجودی، نحوه توزیع و حتی روش انبارداری نیز روی عملکرد کل آن اثر میگذارند.
شروع زنجیره معمولاً با پیشبینی تقاضا و مشخصکردن منابع موردنیاز است. سپس تأمینکنندگان مواد یا کالا را فراهم میکنند، تولیدکننده محصول را آماده میکند، انبار و مراکز توزیع وظیفه نگهداری و انتقال آن را برعهده میگیرند و در نهایت محصول از طریق فروشنده به مشتری میرسد. در برخی کسبوکارها این مسیر با تحویل پایان نمییابد و فرایندهایی مانند مرجوعی، تعمیر یا بازیافت نیز بخشی از زنجیره هستند.
چه بخشهایی در زنجیره تأمین حضور دارند؟
بازیگران اصلی معمولاً شامل تأمینکننده، تولیدکننده، انبار، شرکت حملونقل، مرکز توزیع، فروشنده و مشتری هستند. هرکدام وظیفه مشخصی دارند، اما عملکردشان مستقل از یکدیگر نیست؛ تأخیر یا ضعف در یک بخش میتواند روی تولید، موجودی، توزیع و زمان تحویل محصول اثر بگذارد.
مراحل زنجیره تامین چیست؟
مراحل زنجیره تامین از برنامهریزی برای نیاز بازار شروع میشود و تا تحویل محصول و در برخی کسبوکارها، بازگشت کالا ادامه پیدا میکند. هماهنگی درست این مراحل کمک میکند مواد اولیه بهموقع تأمین شوند، موجودی در سطح مناسبی باقی بماند و محصول بدون تأخیر غیرضروری به مشتری برسد.
به طور خلاصه مراحل زنجیره تامین شامل موارد زیر میشود:
- برنامهریزی و پیشبینی تقاضا
- تأمین منابع و انتخاب تأمینکننده
- تولید
- مدیریت موجودی و انبارداری
- توزیع و تحویل
- بازگشت کالا
1. برنامهریزی و پیشبینی تقاضا
در اولین مرحله باید مشخص شود بازار به چه مقدار محصول نیاز دارد. برآورد تقاضا روی میزان خرید مواد اولیه، حجم تولید و سطح موجودی اثر مستقیم دارد؛ پیشبینی کمتر از نیاز میتواند باعث کمبود کالا شود و برآورد بیشازحد نیز موجودی اضافه ایجاد میکند.
2. تأمین منابع و انتخاب تأمینکننده
پس از مشخصشدن نیاز، مواد اولیه یا کالا باید از تأمینکنندگان مناسب تهیه شود. در این انتخاب فقط قیمت مهم نیست و عواملی مانند کیفیت، زمان تحویل، ثبات تأمین، ظرفیت تولید و میزان ریسک تأمینکننده نیز باید بررسی شوند.
3. تولید
در این مرحله منابع تهیهشده به محصول قابل عرضه تبدیل میشوند. برنامه تولید باید با میزان تقاضا و موجودی هماهنگ باشد تا نه با کمبود محصول روبهرو شویم و نه ظرفیت تولید صرف کالایی شود که فعلاً بازار به آن نیاز ندارد.
4. مدیریت موجودی و انبارداری
موجودی بیشتر همیشه به معنای عملکرد بهتر زنجیره تأمین نیست. موجودی بیشازحد سرمایه و فضای انبار را درگیر میکند، در حالی که موجودی بسیار کم احتمال توقف تولید یا ناتوانی در پاسخ به سفارش مشتری را افزایش میدهد.
5. توزیع و تحویل
پس از آمادهشدن محصول، کالا از انبار یا مرکز توزیع به فروشنده یا مشتری منتقل میشود. زمانبندی مناسب حمل و دسترسی دقیق به موجودی، نقش مهمی در جلوگیری از تأخیر سفارشها دارد.
6. بازگشت کالا
در کسبوکارهایی که امکان مرجوعی، تعمیر یا بازیافت وجود دارد، فرایند با تحویل محصول تمام نمیشود. مدیریت بازگشت کالا نیز بخشی از مدیریت زنجیره تامین است و باید مانند مراحل قبل، مسیر و مسئول مشخصی داشته باشد.
تفاوت زنجیره تامین و لجستیک چیست؟
لجستیک بخشی از زنجیره تأمین است، نه مفهومی معادل آن. زنجیره تأمین کل مسیر برنامهریزی، تأمین، تولید، موجودی و رساندن محصول به مشتری را دربرمیگیرد؛ در حالی که لجستیک بیشتر بر جابهجایی، نگهداری و تحویل کالا تمرکز دارد.
انواع زنجیره تامین چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
انواع زنجیره تامین بر اساس نوع محصول، میزان ثبات تقاضا، سرعت تغییر بازار، زمان تأمین و انعطاف موردنیاز کسبوکار با یکدیگر تفاوت دارند. به همین دلیل نمیتوان یک مدل ثابت را برای همه مجموعهها مناسب دانست؛ ساختار تأمین و تولید باید با شرایط واقعی عملیات، ظرفیت انبار، نحوه توزیع و حتی تجهیزات انبارداری مورد استفاده هماهنگ باشد.
زنجیره تأمین کارآمد
زنجیره تأمین کارآمد بیشتر برای کسبوکارهایی مناسب است که تقاضای نسبتاً قابل پیشبینی دارند و میتوانند تولید و موجودی را با ثبات بیشتری برنامهریزی کنند. در این مدل تمرکز اصلی روی کنترل هزینهها، کاهش فعالیتهای غیرضروری و استفاده بهتر از ظرفیت تأمین، تولید و انبار است؛ بنابراین دقت در پیشبینی تقاضا نقش مهمی در عملکرد آن دارد.
زنجیره تأمین سریع
این مدل زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که سرعت ورود محصول به بازار عامل رقابتی مهمی باشد. کسبوکار باید بتواند زمان میان تأمین، تولید و عرضه را کوتاه نگه دارد تا محصول در زمانی به بازار برسد که هنوز تقاضای آن بالاست؛ به همین دلیل هماهنگی سریع میان تأمینکننده، تولید و توزیع اهمیت زیادی دارد.
زنجیره تأمین چابک
زنجیره تأمین چابک برای بازارهایی کاربرد دارد که میزان یا نوع تقاضا بهسادگی قابل پیشبینی نیست. هدف این مدل فقط سرعت نیست؛ کسبوکار باید بتواند در برابر تغییر سفارشها یا شرایط بازار، میزان تأمین، تولید و موجودی خود را سریعتر تنظیم کند و بدون ایجاد اختلال جدی به شرایط جدید پاسخ دهد.
زنجیره تأمین منعطف
در مدل منعطف، شبکه باید توانایی سازگارشدن با تغییر حجم تولید، تنوع محصولات یا نوسان سفارشها را داشته باشد. برای مثال، کسبوکاری که در دورههای مختلف سال با افزایش یا کاهش شدید سفارش روبهرو میشود، به ساختاری نیاز دارد که ظرفیت تأمین، انبار و توزیع آن بتواند متناسب با این تغییرات تنظیم شود.
زنجیره تأمین جریان پیوسته
این مدل بیشتر در کسبوکارهایی کاربرد دارد که محصول مشخصی را بهصورت مستمر تولید میکنند و میزان تقاضا نیز نوسان شدیدی ندارد. مواد اولیه بهشکل منظم وارد چرخه تولید میشوند و محصول نیز با ریتم نسبتاً ثابتی به شبکه توزیع میرسد؛ در نتیجه حفظ ثبات تأمین و جلوگیری از توقف جریان عملیات اهمیت بالایی دارد.
مدیریت زنجیره تامین چیست؟
مدیریت زنجیره تامین به برنامهریزی، هماهنگی و کنترل فعالیتهایی گفته میشود که از تأمین منابع تا تولید، نگهداری، توزیع و تحویل محصول به مشتری در جریان هستند. هدف اصلی این مدیریت، هماهنگکردن بخشهای مختلف زنجیره تأمین است تا هر بخش در زمان مناسب به منابع و اطلاعات موردنیاز دسترسی داشته باشد.
در عمل، مدیریت زنجیره تامین شامل تصمیمهایی مانند انتخاب تأمینکننده، میزان خرید، سطح موجودی، ظرفیت تولید، زمان سفارش و شیوه توزیع محصول است. کیفیت این تصمیمها مشخص میکند زنجیره با کمبود کالا، موجودی اضافی یا تأخیر در تحویل روبهرو شود یا بتواند جریان تأمین و توزیع را منظمتر مدیریت کند.
SCM چیست؟
اگر بخواهیم مستقیم بگوییم SCM چیست، SCM مخفف Supply Chain Management و همان اصطلاح انگلیسی «مدیریت زنجیره تامین» است. این مفهوم به مجموعه تصمیمها و اقداماتی اشاره دارد که برای برنامهریزی و کنترل ارتباط میان تأمینکنندگان، تولید، موجودی، انبار، حملونقل و توزیع انجام میشود.
در SCM هر بخش جدا از دیگری بررسی نمیشود؛ تصمیم درباره خرید مواد اولیه، مقدار تولید یا سطح موجودی باید با وضعیت سایر حلقههای زنجیره هماهنگ باشد. برای مثال، افزایش تولید بدون توجه به تقاضا و ظرفیت انبار میتواند به انباشت موجودی منجر شود؛ بنابراین SCM بر هماهنگی تصمیمها در کل زنجیره تمرکز دارد.
یک زنجیره تأمین کارآمد چه ویژگیهایی دارد؟
- اطلاعات شفاف و بهروز
- تأمینکنندگان قابلاتکا
- موجودی کنترلشده و متعادل
- زمان تحویل قابلپیشبینی
- هماهنگی میان تأمین، تولید و توزیع
- واکنش سریع به تغییر تقاضا
- وابستگی کمتر به یک تأمینکننده
- توان مدیریت اختلالات
- کنترل هزینه بدون افت کیفیت
- جریان منظم کالا و اطلاعات
جمعبندی
زنجیره تأمین زمانی درست عمل میکند که تأمین، تولید، موجودی، انبارداری و توزیع بهصورت هماهنگ مدیریت شوند. شناخت مراحل زنجیره تامین و بررسی جریان کالا و اطلاعات کمک میکند گلوگاهها، موجودی اضافی و تأخیرها سریعتر شناسایی شوند. در عمل، هدف مدیریت زنجیره تامین فقط کاهش هزینه نیست؛ بلکه ایجاد تعادل میان هزینه، سرعت تحویل، کیفیت و قابلیت اطمینان کل شبکه است.
