اگر مسئول انبار، کارخانه، فروشگاه یا شرکت پخش باشید، حتما با این سوال درگیر شدهاید که واقعا چه فضایی برای انبار لازم دارم. خیلیها محاسبه فضای انبار را با چند حدس و تجربه قبلی جلو میبرند، یک سوله میگیرند و بعد تازه میفهمند یا جا کم آوردهاند یا بخش زیادی از فضا عملا خالی میماند و فقط هزینه میسازد، بدون آن که واقعا به افزایش ظرفیت انبار و بهرهوری روزمره کمک کند.
در حالی که اگر از همان ابتدا نحوه محاسبه فضای انبار را بلد باشید، قبل از امضای قرارداد میتوانید یک تصویر نسبی از ظرفیت واقعی، تعداد پالت قابل نگهداری و فضای مورد نیاز انبار برای قفسهها، راهروها و حیاط سوله داشته باشید. در این مقاله از پرشین راک اول درباره اهمیت محاسبه متراژ انبار صحبت میکنیم و بعد سراغ روش محاسبه فضای انبار و محاسبه فضای انبار سوله به صورت عملی میرویم.
اهمیت محاسبه فضای انبار
محاسبه فضای انبار یک کار تشریفاتی نیست. عددی است که مستقیما روی هزینهها، سرعت کار و برنامه رشد شما اثر میگذارد. اگر این مرحله را درست انجام ندهید، یا همیشه دنبال یک جای خالی برای کالا میگردید یا سالها پول فضایی را میدهید که استفاده نمیشود.
اثر محاسبه متراژ انبار بر هزینهها
اگر فضای زیادی بگیرید، سالها اجاره، انرژی و نگهداری متراژی را میپردازید که فقط گاهی پر میشود. اگر فضای مورد نیاز انبار را کمتر از واقعیت بگیرید، خیلی زود جا کم میآورید، مجبور میشوید از فضاهای موقت و نامناسب استفاده کنید و در نهایت دوباره سراغ انبار جدید بروید. یک روش محاسبه فضای انبار اصولی کمک میکند بین این دو حالت تعادل بسازید و برای هر متر مربع دلیل داشته باشید.
تأثیر فضا بر سرعت و کیفیت سرویسدهی
وقتی چیدمان و محاسبه فضای انبار درست نباشد، راهروها شلوغ میشود، لیفتراکها پشت هم میمانند و پیدا کردن یک کالا ساده زمان میبرد. نتیجه این وضعیت، سفارشهای معطل، اشتباه در ارسال و خستگی دائمی نیروهاست. اگر از ابتدا بر اساس نحوه محاسبه ظرفیت انبار، عرض راهرو، ظرفیت قفسهها و مسیر حرکت را حساب و طراحی کنید، همان تیم و تجهیزات میتوانند در زمان کمتر سفارش بیشتری را بدون استرس جمع کنند.
فضای مورد نیاز انبار و برنامه رشد آینده
اگر محاسبه فضای انبار فقط روی حجم کار امروز تنظیم شود، دو سه سال بعد دوباره با کمبود جا و تغییرات پرهزینه روبهرو میشوید. در یک محاسبه حرفهای، هم وضعیت فعلی و هم سناریوی رشد آینده در نظر گرفته میشود. یعنی محاسبه متراژ انبار و محاسبه فضای انبار سوله طوری انجام میشود که بتوانید بعدها با اضافه کردن قفسه، استفاده بهتر از ارتفاع یا تغییر چیدمان، ظرفیت را بالا ببرید، بدون این که مجبور به جابهجایی کامل انبار شوید.
دادههای مورد نیاز برای محاسبه فضای انبار
برای این که محاسبه ظرفیت انبار فقط یک حدس سرانگشتی نباشد، باید چند داده ساده اما کلیدی را از قبل مشخص کنید. اول باید بدانید دقیقا چه چیزی را و با چه واحدی نگهداری میکنید؛ پالت، کارتن، کیسه یا قطعات ریز هرکدام نحوه محاسبه فضای انبار را عوض میکنند. طول، عرض، ارتفاع و وزن هر واحد نگهداری را مشخص کنید تا بتوانید موجودی اوج را به تعداد موقعیت روی قفسه تبدیل کنید و بعد سراغ محاسبه متراژ انبار بروید. قدم بعدی تعیین موجودی اوج و موجودی ایمن است.
انبار باید در شلوغترین دوره سال هم جواب بدهد، نه فقط در روزهای معمولی. وقتی موجودی اوج و حاشیه ایمن را داشته باشید، عددی که برای فضای مورد نیاز انبار به دست میآورید، بر اساس بدترین سناریو است و در فصل شلوغ غافلگیرتان نمیکند.پس از آن، ارتفاع مفید سالن یا سوله و ترکیب قفسهبندی و تجهیزات جابهجایی وارد بازی میشود.
دو سوله با متراژ برابر اما ارتفاع متفاوت، ظرفیت کاملا متفاوتی دارند. ارتفاع مفید یعنی تا چه اندازه واقعا میتوانید قفسه نصب کنید و کالا را بدون مزاحمت برای تیرها و تأسیسات نگه دارید. این عدد مستقیما روی تعداد طبقات قفسه و نوع سیستم پالت راک اثر میگذارد و اگر در محاسبه فضای انبار سوله نادیده گرفته شود، بخشی از ظرفیت عمودی شما هدر میرود.
همزمان باید یک سناریوی اولیه از نوع قفسه بندی و نوع لیفتراک یا تجهیزات چرخدار داشته باشید، چون عرض راهروها و نحوه چرخش دستگاهها، بخش بزرگی از محاسبه فضای انبار را شکل میدهد. وقتی این چهار داده کنار هم قرار بگیرد، نحوه محاسبه فضای انبار از یک تصمیم احساسی به یک فرمول روشن و قابل تکرار تبدیل میشود.
نحوه محاسبه فضای انبار؛ گامبهگام
برای این که محاسبه فضای انبار فقط یک عدد حدسی نباشد، بهتر است آن را مثل یک مسیر پنجمرحلهای ببینیم. از تعداد کالا و موجودی اوج شروع میکنیم، آن را به تعداد موقعیت روی قفسه تبدیل میکنیم، بعد محاسبه متراژ انبار را برای قفسهها انجام میدهیم، سهم راهرو و گردش را اضافه میکنیم و در آخر همه چیز را با پلان واقعی سوله تطبیق میدهیم.
تبدیل موجودی اوج به موقعیت نگهداری
نقطه شروع، موجودی اوج است. یعنی بیشترین تعداد پالت یا کارتن که در شلوغترین زمان سال داخل انبار شما خواهد بود. در منابع طراحی انبار هم همیشه تاکید میشود که مبنای ظرفیت، موجودی اوج است نه میانگین سالانه.
اگر با پالت کار میکنید، باید دو چیز بدانید. اول تعداد کل پالت در اوج و دوم امکان چیدمان روی هم روی کف. مثلا اگر در حال حاضر سه پالت را روی هم میچینید، تعداد ستون پالت برابر است با تعداد پالت تقسیم بر سه. بعد برای تبدیل این عدد به مساحت، از مساحت هر پالت استفاده میکنید. استاندارد رایج در دنیا برای پالت حدود چهل در چهل و هشت اینچ است که تقریبا سیزده فوت مربع یعنی حدود یک و دو دهم مترمربع مساحت میگیرد.
در انبار کارتن و قطعه، داستان شبیه است اما به جای پالت، واحد شما کارتن روی هر طبقه قفسه است. باید مشخص کنید هر طبقه چند کارتن استاندارد میگیرد و چند طبقه در هر ستون قفسه دارید. وقتی این رابطه را بدانید، موجودی اوج را میتوانید به تعداد موقعیت نگهداری روی قفسه تبدیل کنید. این همان جایی است که نحوه محاسبه فضای انبار از یک عدد کلی مثل پنجاه پالت یا هزار کارتن به یک عدد فنی یعنی تعداد موقعیت قفسه میرسد.
هدف این مرحله این است که بدانید برای پوشش اوج موجودی با حاشیه امن، به چند موقعیت قفسه نیاز دارید. از اینجا به بعد، روش محاسبه فضای انبار روی این عدد میچرخد، نه روی حدس کلی درباره بزرگی یا کوچکی انبار.
استفاده از ارتفاع و تعداد طبقات قفسه
بعد از این که تعداد موقعیت لازم را به دست آوردید، باید از ارتفاع کمک بگیرید. تقریبا تمام منابع حرفهای محاسبه ظرفیت انبار را ترکیبی از مساحت مفید و ارتفاع مفید میدانند. یعنی اول مساحت قابل استفاده را به دست میآورید، بعد آن را در حداکثر ارتفاع چیدمان ایمن ضرب میکنید تا ظرفیت حجمی به دست بیاید.
در عمل، این یعنی باید ببینید تا چه ارتفاعی میتوانید قفسه نصب کنید و روی هر ستون چند طبقه داشته باشید. مثلا اگر ارتفاع مفید سالن شش متر است و بین هر طبقه حدود یک و نیم متر فاصله میخواهید، به شکل معمول میتوانید سه طبقه قفسه به اضافه سطح کف داشته باشید؛ حتی در انتخاب قفسه برای انبار کوچک هم همین منطق ارتفاع و تعداد طبقات مطرح است. حالا اگر تعداد کل موقعیت مورد نیاز را بر تعداد طبقات تقسیم کنید، تعداد موقعیت در هر ردیف و تعداد ستونهای لازم مشخص میشود.
اگر محاسبه فضای انبار را بدون توجه به ارتفاع انجام دهید، مجبور میشوید همه بار را روی کف و طبقات کم نگه دارید و خیلی زود با کمبود جا روبهرو میشوید. اما وقتی ارتفاع را وارد بازی میکنید، ممکن است با همان متراژ سوله و فقط یک طرح قفسه بندی بهتر، چند درصد ظرفیت بیشتری بگیرید.
محاسبه متراژ انبار در بخش قفسهبندی
حالا وقت آن است که این تعداد موقعیت و طبقات را به متراژ تبدیل کنیم. برای پالت، فرمول کار پیچیده نیست. هر پالت یک مساحت استاندارد دارد که کمی بزرگتر از ابعاد خود پالت در نظر گرفته میشود تا کمی فضای آزاد هم داشته باشید. در بسیاری از محاسبات، برای هر پالت روی کف حدود یک و دو دهم تا یک و سه دهم مترمربع در نظر میگیرند.
وقتی تعداد موقعیت هر ستون و تعداد ستونها در یک ردیف را میدانید، میتوانید طول ردیف قفسه را حساب کنید. مثلا اگر در هر دهانه دو پالت قرار میگیرد و شما به صد موقعیت نیاز دارید، به پنجاه دهانه نیاز دارید. اگر هر دهانه حدود دو و نیم متر طول داشته باشد، طول کل ردیف میشود حدود صد و بیست و پنج متر. با ضرب این طول در عمق قفسه، مساحت اشغال شده توسط قفسهها به دست میآید و این پایه محاسبه متراژ انبار در بخش قفسه بندی است.
در قفسه پیچ و مهره ای برای کارتن و قطعه، همین منطق با اعداد کوچکتر تکرار میشود. عرض و عمق هر طبقه، تعداد طبقات، و تعداد قفسهها را در نظر میگیرید و مجموع مساحت اشغال شده را به عنوان یکی از اجزای فضای مورد نیاز انبار ثبت میکنید. این عدد هنوز شامل راهرو و فضاهای عملیات نمیشود، اما ستون اصلی محاسبه فضای انبار است.
سهم راهروها و فضای گردش در فضای مورد نیاز انبار
اگر فقط روی قفسهها تمرکز کنید، محاسبه فضای انبار ناقص خواهد بود. بخش قابل توجهی از متراژ به راهروها، فضاهای گردش، دریافت و ارسال، و مناطق عملیاتی اختصاص پیدا میکند. بعضی منابع تخصصی پیشنهاد میکنند حدود بیست درصد فضا برای دریافت و ارسال و بخش دیگری برای راهرو و عملیات کنار گذاشته شود و یادآور میشوند که هیچ انباری نباید صد درصد مساحت خود را به ذخیره سازی اختصاص دهد.
سهم راهروها تا حد زیادی به نوع لیفتراک و چیدمان قفسهها بستگی دارد. راهروهای عریض برای لیفتراکهای معمولی به طور معمول حدود سه و نیم تا چهار متر عرض نیاز دارند، در حالی که راهروهای باریک و بسیار باریک با تجهیزات خاص میتوانند بین حدود یک و نیم تا سه متر هم طراحی شوند.هر چه راهرو باریکتر شود، تعداد ردیف و ظرفیت قفسه بندی بیشتر میشود، اما هزینه تجهیزات و حساسیت ایمنی بالا میرود.
در مرحله محاسبه متراژ انبار، معمولا ابتدا مساحت قفسهها را حساب میکنیم و بعد بر اساس طول ردیفها و عرض راهرو، مساحت راهروهای اصلی و فرعی را هم به آن اضافه میکنیم. در بسیاری از انبارهای کلاسیک، در نهایت حدود سی تا چهل درصد از کل فضای مورد نیاز انبار به راهرو و گردش اختصاص پیدا میکند. اگر از ابتدا این سهم را در روش محاسبه فضای انبار نادیده بگیرید، روی کاغذ همه چیز جا میشود، اما در عمل لیفتراکها جایی برای رفت و برگشت نخواهند داشت.
تطبیق محاسبه فضای انبار با پلان واقعی سوله
تا اینجا، محاسبه فضای انبار بیشتر روی کاغذ و با اعداد انجام شد. قدم آخر این است که این اعداد را روی پلان واقعی سوله بنشانید. در فرایند طراحی انبار، منابع حرفهای توصیه میکنند قبل از گرفتن عدد نهایی ظرفیت، اول مساحت بخشهای غیر ذخیره سازی مثل دفاتر، سرویسها، رمپها و فضاهای فنی را از متراژ کل کم کنید و بعد روی مساحت مفید باقی مانده کار کنید.
در این مرحله، موقعیت ستونها، درهای ورودی و خروجی، رمپ بارگیری، محل اتاق فرمان، محل شارژ لیفتراک و مسیرهای خروج اضطراری باید روی نقشه مشخص شود. بعد ردیفهای قفسه را طوری میچینید که هم با عرض راهروهای محاسبه شده همخوان باشد و هم با هیچ کدام از این محدودیتها تداخل نکند. برای عرض راهرو نیز بهتر است از فرمولهای پیشنهادی سازندگان لیفتراک و استانداردهای محلی استفاده شود.
در نهایت، هرجا که طرح روی کاغذ با واقعیت سوله نمیخواند، باید برگردید و اعداد را دوباره تنظیم کنید. شاید لازم باشد بخشی از ظرفیت را کم کنید، یا تعداد طبقات را عوض کنید، یا مسیر حرکت را تغییر دهید. این رفت و برگشت بین عدد و نقشه همان چیزی است که روش محاسبه فضای انبار را از یک فرمول خشک به یک ابزار طراحی واقعی تبدیل میکند. نتیجه این فرآیند، تصویری شفاف از فضای مورد نیاز انبار و محاسبه فضای انبار سوله است که بر اساس منطق و داده به دست آمده، نه صرفا تجربه و حدس.
روش محاسبه فضای انبار بر اساس اجزای فضا
در عمل، هیچوقت فقط یک عدد کلی برای محاسبه فضای انبار کافی نیست. برای این که نحوه محاسبه فضای انبار واقعی و قابل استفاده باشد، باید بدانیم این فضا چطور بین قفسه بندی، راهروها، فضاهای عملیاتی و حیاط سوله تقسیم میشود. یک روش ساده این است که اول یک مثال عددی بسازیم و بعد مرحله به مرحله محاسبه متراژ انبار را روی همان مثال اجرا کنیم تا تصویر روشنی از فضای مورد نیاز انبار به دست بیاید.
فرض کنیم قرار است برای یک انبار پالت، سولهای با مساحت تقریبی ۱۲۴۰ متر داشته باشید و در اوج کار باید حدود ۵۳۸ پالت را نگه دارید. با همین مثال جلو میرویم تا روش محاسبه فضای انبار و محاسبه فضای انبار سوله برای شما ملموس شود و بدانید این اعداد در نهایت چطور کنار هم مینشینند.
تقسیم فضای مورد نیاز انبار بین هر بخش از انبار
در قدم اول، باید این ۱۲۴۰ متر را بین بخشهای اصلی تقسیم کنید. در یک روش محاسبه فضای انبار ساده و کاربردی میتوانید حدود ۷۲۰ متر را برای قفسه بندی و ذخیره سازی، تقریبا ۳۶۰ متر را برای راهرو و فضای گردش و حدود ۱۶۰ متر را برای اتاق فرمان و فضاهای پشتیبان در نظر بگیرید.
این تقسیم اولیه باعث میشود محاسبه متراژ انبار فقط بر اساس تعداد پالت نباشد، بلکه از همان ابتدا جای راهرو، نصب قفسه راک و بخشهای دیگر هم در تصویر کلی دیده شود. بعد میتوان جزئیات هر بخش را دقیقتر کرد، اما چارچوب کلی فضای مورد نیاز انبار از همین جا شکل میگیرد و روش محاسبه فضای انبار روی یک اسکلت روشن سوار میشود.
فضای قفسه بندی و ذخیره سازی
حالا باید ببینیم این ۷۲۰ متر قفسه بندی، واقعا چه ظرفیتی میدهد. اگر از قفسه راک سنگین سه طبقه استفاده کنید و در هر موقعیت یک پالت بگذارید، برای ۵۳۸ پالت به ۵۳۸ موقعیت نیاز دارید. سه طبقه یعنی هر ستون سه موقعیت دارد، پس حدود ۱۸۰ ستون لازم است. اگر در هر ردیف ۲۴ ستون داشته باشید، به ۸ ردیف قفسه میرسید.
حالا فرض کنیم طول هر دهانه قفسه حدود ۲٫۷ متر باشد. در این صورت طول هر ردیف میشود چیزی نزدیک ۶۴٫۸ متر که میتوان آن را حدود ۶۵ متر در نظر گرفت. اگر عمق هر ردیف را هم حدود ۱٫۱ متر بگیرید، مساحت اشغال شده توسط خود قفسهها در هر ردیف نزدیک ۷۱٫۵ متر است و در ۸ ردیف به عددی حدود ۵۷۲ متر میرسید. بقیه ۷۲۰ متر میتواند صرف حاشیههای ایمن، ستونها و فضاهای ذخیره سازی خاص شود. همین مثال نشان میدهد که نحوه محاسبه فضای انبار وقتی روی عدد واقعی سوار شود، چطور کمک میکند بفهمید ظرفیت قفسهها با فضای موجود همخوان است یا نه.
راهروها و مسیر تردد لیفتراک
در مرحله بعد باید سهم راهروها را حساب کنید. در مثال ما، حدود ۳۶۰ متر برای راهرو و گردش در نظر گرفته شده است. اگر بین هر دو ردیف قفسه یک راهرو با عرض تقریبی ۳٫۴ متر داشته باشید و طول هر راهرو را همان حدود ۶۵ متر بگیرید، مساحت هر راهرو حدود ۲۲۱ متر خواهد بود. حالا اگر دو راهرو اصلی داشته باشید، چیزی نزدیک ۴۴۲ متر فقط برای آنها لازم میشود؛ این یعنی باید طول ردیفها را کمی کوتاهتر کنید یا عرض راهرو را در بعضی قسمتها کمتر بگیرید تا با همان ۳۶۰ متر برنامهریزی شده هماهنگ شود.
اینجاست که روش محاسبه فضای انبار به شما نشان میدهد اگر عرض راهرو را مثلا از ۳٫۴ متر به ۳٫۰ متر کاهش دهید یا طول ردیفها را از ۶۵ متر به حدود ۵۲ متر برسانید، چه تغییری در ظرفیت و راحتی حرکت لیفتراک به وجود میآید. اگر راهروها را بیش از حد باریک کنید، شاید روی کاغذ چند ردیف قفسه بیشتر جا شود، اما در عمل کار با لیفتراک سخت و پرریسک میشود و احتمال سقوط کالا در انبار هم بالا میرود.
اگر هم راهروها را خیلی عریض بگیرید، بخش زیادی از فضای مورد نیاز انبار صرف عبور و مرور میشود و ظرفیت واقعی شما پایین میآید. این جاست که نحوه محاسبه فضای انبار به یک ابزار تصمیمگیری تبدیل میشود، نه فقط یک عدد ثابت.
اتاق فرمان، دفاتر و فضاهای عملیاتی
در همین مثال ۱۲۴۰ متر، حدود ۱۶۰ متر برای اتاق فرمان، دفتر انبار، اتاق استراحت و فضاهای خدماتی کنار گذاشتیم. میتوانید مثلا ۵۰ متر را برای اتاق فرمان و کنترل موجودی، حدود ۴۵ متر را برای دفتر اداری و فضای مراجعه حضوری و بقیه را برای اتاق استراحت نیروها و فضای فنی در نظر بگیرید.
اگر بخشی از بسته بندی یا کنترل کیفیت هم داخل سالن انجام میشود، بهتر است چند ده متر دیگر، مثلا حدود ۶۸ متر، از همان فضای قفسه بندی یا راهرو را از ابتدا به این کار اختصاص دهید تا جریان کار در انبار قطع نشود. دقیقا در همین نقطه است که محاسبه متراژ انبار فقط یک عدد نیست، بلکه به شما کمک میکند ببینید آیا برای این فعالیتها جای واقعی و مشخص در نظر گرفتهاید یا نه.
حیاط سوله و محاسبه فضای انبار سوله
تا اینجا بیشتر درباره داخل سوله صحبت کردیم، اما محاسبه فضای انبار سوله بدون توجه به حیاط کامل نمیشود. برای دریافت و ارسال، باید فضایی بیرون سوله داشته باشید که کامیون بتواند بدون مزاحمت برای دیگران وارد شود، بچرخد و منتظر تخلیه یا بارگیری بماند.
در همین مثال، اگر سولهای با مساحت ۱۲۴۰ متر داشته باشید، بهتر است حداقل یک محوطه روبهرو یا کنار آن در نظر بگیرید که مثلا حدود ۲۷ متر طول و ۲۳ متر عرض داشته باشد؛ یعنی چیزی نزدیک ۶۲۱ متر. در این فضا میتوانید توقف همزمان یک یا دو کامیون، چیدمان موقت چند پالت خالی و محل جمعآوری ضایعات را مدیریت کنید. وقتی در روش محاسبه فضای انبار این محوطه را از ابتدا لحاظ کنید، بعدا مجبور نمیشوید کنار خیابان یا جلوی درِ سوله، بار را روی هم بچینید و هر روز نگران ایمنی و حاشیه باشید.
در مجموع، این مثال عددی نشان میدهد که محاسبه فضای انبار و محاسبه متراژ انبار فقط به یک عدد کلی ختم نمیشود. بلکه باید بین قفسه، راهرو، فضاهای عملیاتی و حیاط سوله تعادل حساب شدهای وجود داشته باشد تا فضای مورد نیاز انبار واقعا پاسخگوی کار روزمره و رشد آینده باشد و نحوه محاسبه فضای انبار برای شما تبدیل به یک ابزار عملی و قابل تکرار شود.
چکلیست و خطاهای رایج در روش محاسبه فضای انبار
چکلیست محاسبه ظرفیت انبار این است که قبل از هر چیز نوع کالا و واحد نگهداری، ابعاد و وزن هر واحد، موجودی اوج و موجودی ایمن، ارتفاع مفید سوله و نوع قفسه بندی و لیفتراک را دقیق بنویسید. بعد، سهم دفتر، اتاق فرمان، رمپ و حیاط را جدا در نظر بگیرید تا محاسبه متراژ انبار فقط روی قفسهها سوار نشود و واقعا فضای مورد نیاز انبار را نشان بدهد.
خطاهای رایج در نحوه محاسبه فضای انبار هم معمولا همینهاست. توجه نکردن به ارتفاع، کوچک دیدن راهرو و فضای گردش، طراحی بر اساس روزهای عادی و نه موجودی اوج، و نادیده گرفتن حیاط سوله. اگر همین چند مورد را چک کنید، محاسبه فضای انبار سوله از حدس و تجربه شخصی تبدیل به یک محاسبه منطقی و قابل دفاع میشود.
جمعبندی
در نهایت، محاسبه فضای انبار اگر درست انجام شود، از یک حدس عجولانه به ابزاری برای مدیریت هزینه، سرعت کار و رشد آینده تبدیل میشود. کافی است نوع کالا، موجودی اوج، ارتفاع مفید سوله و نحوه قفسه بندی و راهروها را با هم ببینید تا محاسبه متراژ انبار و فضای مورد نیاز انبار برای شما یک عدد روشن و قابل دفاع باشد، نه چیزی که هر سال مجبور شوید برایش تاوان اشتباه بپردازید.
